Kleine zusters van de H. Joseph na 154 jaar weg uit Heerlen

Tekst en foto’s: Matheu Bemelmans

‘We zien ernaar uit en we kijken er tegenop’. Zuster Corine zucht als ze het zegt. Zij en haar medezusters zijn in hun leven vaker verhuisd. Maar deze keer is het anders. De Kleine zusters van de H. Joseph verlaten namelijk na 154 jaar Heerlen, de stad waar ze gesticht zijn en waar altijd het moederhuis en het generalaat hebben gestaan.

‘Ik ben al een half jaar aan het inpakken,’ vertelt zuster Miriam als de communiteit op een middag in september even aan de koffie zit. ‘In de loop van de jaren zijn er meer huizen gesloten en alles werd hier naartoe gebracht. De kelder staat vol met spullen.’ Binnen een paar weken moeten die allemaal weg zijn, want het klooster moet leeg opgeleverd worden. ‘Er zal veel naar de kringloopwinkel gaan.’

Onverwacht komt het vertrek voor de zusters niet. ‘De laatste jaren is de communiteit steeds kleiner geworden,’ zegt regionaal-overste zuster Margret Dekker. ‘Steeds meer zusters hebben zorg nodig. Onze jongste is 85 en de oudste 98 jaar. Het gebouw is veel te groot geworden voor de vijftien zusters die er nog wonen. We kunnen het ook niet meer onderhouden. Het begint langzaam een spookhuis te worden. Om de haverklap zijn er reparaties nodig: dan valt de lift weer uit, dan is er geen stroom of gaat de verwarming kapot. We hebben daarom drie jaar geleden al tegen elkaar gezegd: dit kan zo niet langer.’  

Huize De Berg, het klooster in Heerlen dat de zusters nu gaan verlaten.

Met ‘dit gebouw’ doelt ze op Huize de Berg aan de rand van het Aambos in Heerlen, dat daar in de 19^e eeuw gebouwd werd als sanatorium voor welgestelde dames. Zij kwamen kuren volgens de Kneippmethode en werden verzorgd door de zusters, die zelf een paar honderd meter verderop in het eigenlijke moederhuis van de congregatie woonden. ‘Dat kuuroord naar Duits model was een bron van inkomsten voor de eerste zusters,’ vertelt zuster Margret. ‘Toen er steeds meer zusters bijkwamen, is het klooster verplaatst en hebben we hier onze intrek genomen.’

Wie Heerlen kent, kent ook het enorme kloostercomplex met de brug over de weg, die naar het klooster van de Broeders van de H. Joseph leidde. De broeders zijn jaren geleden al vertrokken. Nu verlaten ook de zusters hun geboortestad Heerlen. “De gemeente vindt het heel erg dat we weggaan,’ zegt zuster Margret. De burgemeester heeft zelf nog gezocht of er geen mogelijkheden voor ons waren om toch in Heerlen te blijven, maar dat is helaas niet gelukt.’ Voor het afscheid heeft de gemeente zelfs een expositie samengesteld.

Na 154 jaar verhuizen de laatste vijftien zusters die in Heerlen wonen begin oktober naar zorgcentrum De Eghte in Echt. Zuster Margret: ‘Wij waren liever in Heerlen gebleven, maar we hebben nogal specifieke wensen. We willen graag als groep bij elkaar blijven wonen en als religieuzen ook ons gebedsleven vorm blijven geven. In veel zorgcentra kan dat niet.’ Echt is overigens niet helemaal onbekend voor de zusters, want de voorloper van De Eghte – huize Antonius – was 83 jaar lang een tehuis van de congregatie. Het zorgcentrum is nu onderdeel van het Zuyderlandziekenhuis, waar de zusters ook mee aan de wie hebben gestaan. Naast de vijftien die naar Echt verhuizen, wonen er nog tien zusters op verschillende plekken in het land en in België.

Zr. Margret Dekker

De congregatie van de Kleine Zusters van de Heilige Joseph was een van de grootste religieuze instituten in het bisdom Roermond en mogelijk zelfs in heel Nederland. Ooit waren er zeventig communiteiten, verspreid door het hele land. Plus een aantal in België. ‘Het hoogtepunt was in 1952. Toen telde de congregatie op enig moment 1942 zusters,’ blikt zuster Margret terug. ‘We hebben de tweeduizend net niet gehaald. Als mensen mij vragen hoe groot de groep Nederlandse zusters nu is, zeg ik altijd: vijfentwintig op aarde en drieduizend in de hemel.’

Op 21 juni 1872 werd de congregatie gesticht door Mgr. Peter Savelsberg. Hij was kapelaan in de Pancratiuskerk in Heerlen en zag dat er in de regio grote armoede heerste. Het was net de tijd vóórdat de stad enorme ging groeien door de komst van de steenkoolmijnen. De eerste zes zusters werden erop uitgestuurd om ‘te helpen waar niemand helpt’, zoals het motto van Savelsberg luidde.

De congregatie is altijd actief geweest in de gezondheidzorg: ziekenhuizen, verpleeghuizen, zwakzinnigenzorg, thuiszorg, de opvang van voogdijkinderen en het lager en kleuteronderwijs. Heel wat zorgcentra in het land vinden hun oorsprong bij de Heerlense zusters. ‘Wij waren er voor de armen, de zieken en iedereen die hulp nodig had,’ vertelt zuster Margret. ‘Savelsberg wilde recht doen aan de allerarmsten. Hij vond dat er aandacht moest zijn voor iedereen die verwaarloosd was. Eind 19^e eeuw werd er geen onderscheid gemaakt tussen mensen die oud waren, ziek of gehandicapt, ze woonden allemaal in tehuizen bij elkaar. Pas later zijn daar aparte instellingen voor gekomen.’ Naast het werk in de zorg en het onderwijs verzorgden de zusters tot in de jaren negentig van de vorige eeuw ook het huishouden van de bisschop in Roermond en dat van de priesteropleidingen in Roermond en op Rolduc.

Met haar 88 jaar behoort de overste tot de jongste generatie zusters. ‘Wij worden nog altijd de junioren genoemd,’ zegt ze lachend. Zelf heeft ze vele jaren in parochies in het bisdom Groningen-Leeuwarden gewerkt, totdat ze in 2001 gekozen werd tot generaal-overste en naar Heerlen verhuisde. Die taak heeft ze twee jaar geleden overgedragen aan een Afrikaanse medezuster. ‘We zijn eigenlijk geen missiecongregatie, maar in het verleden zijn er toch zusters uitgezonden naar China, Indonesië en Kenia.’

Daar bloeit de congregatie als nooit tevoren. China en Indonesië zijn inmiddels zelfstandige congregaties geworden. ‘Een Afrikaanse bisschop vertelde me ooit dat hij graag met onze zusters te maken heeft, omdat zij tussen de mensen willen wonen en met hen meeleven.’ Het generale bestuur zetelt in Heerlen, maar is vooral druk met projecten in Kenia. Zuster Margret: ‘Het generalaat bestaat op dit moment volledig uit Keniaanse zusters. Drie wonen er in Heerlen en twee in Kenia. De bedoeling is dat het hele bestuur op termijn naar Kenia verhuist.’  

Afscheid zusters: Op zaterdag 26 september is er een openbaar afscheidsprogramma met een eucharistieviering, een expositie en optredens. Lees meer over het afscheidsprogramma >> 

Dat betekent dat de congregatie in Nederland letterlijk uitsterft. Zuster Margret is er redelijk nuchter onder. ‘Religieus leven zal er altijd op de een of andere manier blijven, alleen niet meer zo massaal als vroeger. Het zou mooi zijn als er nog een bloeiende communiteit zou zijn waaraan we de fakkel konden doorgeven, maar de realiteit is anders. Gelukkig sterft ons ideaal niet uit. Dat leeft voort. In Azië en Afrika, maar ook hier in Heerlen, waar een diaconale groep als Caritas045 zich door Savelsberg laat inspireren en maaltijden aanbiedt aan wie niks heeft.’  

De herinnering aan de kleine zusters wordt in Heerlen ook levend gehouden door het Savelbergmuseum, dat in het voormalige moederhuis van de congregatie is gevestigd. Hier is een permanente expositie over het leven de zusters te zien en zijn ook de vertrekken van Mgr. Savelsberg te bezichtigen. Het museum is niet dagelijks open, maar op aanvraag door groepen te bezoeken. Naast het museum bevindt zich de kapel met de graftombe van de stichter. ‘Die wordt beheerd door een aparte stichting. Vooralsnog blijft die kapel gewoon bestaan.’ Meer zorgen maken de zusters zich over de kapel bij Huis De Berg. Zuster Margret: ‘Het doet heel veel pijn dat we die kapel achter moeten laten. Het is een rijksmonument. Niet alleen het gebouw, maar ook het volledige interieur. Alles is op elkaar afgestemd. De kapel wordt aan de eredienst onttrokken en we hopen dat de nieuwe eigenaar er goed voor zal zorgen.’